Durante a última década, o consumo de produtos vexetarianos e veganos multiplicouse en España. Nas cartas das grandes cadeas aparecían hamburguesas sen carne, pizzas con base vexetal e leite de avea nos menús de cafetería. Parecía que o cambio cara a unha alimentación máis sostible e respectuosa co medio ambiente xa era un feito.
Porén, no último ano comezou a notarse un retroceso: desaparecen opcións de menús, redúcese a variedade nos supermercados e algunhas marcas deixan de publicitar o seu compromiso co plant-based. En paralelo, tamén se observa un cambio de discurso social: o que antes se asociaba a modernidade e conciencia ecolóxica, agora é visto por algúns sectores como unha moda elitista ou ideoloxizada.
Este xiro suscita varias preguntas: que está a pasar realmente coa oferta vexetariana e vegana? É unha simple cuestión de vendas e rendibilidade, ou inflúen tamén factores culturais, mediáticos e políticos?
O contexto: Un crecemento con pés de barro
Segundo o Informe do consumo alimentario en España 2023 (Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación), o gasto en alimentación sufriu as consecuencias da inflación, obrigando ás familias a priorizar produtos básicos. Aínda que o sector ecolóxico mantén unha base fiel (como indica Ecovalia no 2023, con España ocupando postos de liderado en superficie de produción), o consumo interno non medra ao ritmo esperado.
O Good Food Institute Europe no último ano sinala que, malia o optimismo inicial, o mercado enfróntase a un "teito de mercado". Aínda que a tecnoloxía permitiu crear substitutos cárnicos moi logrados, o prezo segue a ser o principal obstáculo. Pola súa banda, a Unión Vegetariana Española, o ano pasado, destaca que o interese polo veganismo non diminuíu en canto a valores, pero si se transformou na forma en que se consome: o cliente é agora máis esixente e menos impulsivo.
As causas da "desaparición": Unha análise multifactorial
Para entender por que algunhas marcas de "carne que non é carne" están caendo dos estantes, debemos mirar cara a catro frontes:
1. Factores Económicos: A barreira do prezo
A inflación foi o vilán inesperado. Os produtos plant-based ultraprocesados (hamburguesas de deseño, queixos veganos) adoitan ser entre un 20% e un 50% máis caros que os seus equivalentes de orixe animal. Nun contexto de crise, o consumidor medio, que quizais estaba experimentando co flexitarianismo, volveu ao polo ou ao porco por pura economía doméstica.
2. A estratexia das empresas: Rendibilidade vs. Variedade
Moitas grandes cadeas de fast-food e supermercados introduciron estas liñas como un experimento de márketing para atraer á xeración Z. Ao ver que a rotación do produto non era tan alta como a da carne tradicional, moitas decidiron "limpar" os seus inventarios. As empresas priorizan agora produtos con maior marxe de beneficio, eliminando as apostas máis arriscadas ou de nicho.
3. O cambio social e político: A batalla cultural
O veganismo deixou de ser só unha dieta para converterse nun símbolo político. O que antes era conciencia hoxe é atacado por parte de certos sectores como parte dunha axenda "woke" ou elitista. Este cambio de narrativa fixo que algunhas marcas prefiran un perfil baixo para evitar polémicas, afastándose de etiquetas como "vegano" e optando por termos máis neutros como "proteína vexetal".
4. Modas Wellness e saúde: O papel da OMS
A saúde tamén xoga o seu papel. A Organización Mundial da Saúde (OMS) e diversos nutricionistas advertiron que vegano non é sinónimo de saudable. Moitos substitutos cárnicos son ultraprocesados con altos niveis de sodio e graxas saturadas. Isto impulsou a moda do real fooding, onde o consumidor prefire comer un prato de lentellas (proteína vexetal natural) antes que unha hamburguesa de laboratorio cargada de aditivos. Isto está a cambiar, pois nos últimos anos e coa chegada dunha obsesión polo mundo do fiscoculturismo, parece que se adopta como alimentación idónea aquela que veña cargada de proteínas, dando pé a dietas baseadas en produtos animais como ovos e pezas de carne que prometen axudar ao bo desenvolvemento dos músculos, deixando de lado na maioría dos casos os vexetais.
Saúde e riscos máis alá da moda
Para entender se o bum do plant-based é unha crise ou unha simple regulación do mercado, cómpre escoitar a quen analiza os pratos (e as analíticas) dende a consulta. A nutricionista Elisabeth Santamaría López e o especialista en nutrición vexetariana Álvaro Murillo coinciden en que o movemento deixou atrás o crecemento infinito para entrar nunha etapa de estabilidade. Segundo Santamaría, non se viu un aumento rechamante de usuarios nos últimos tres anos, unha percepción que Murillo subscribe:
«O sector xa non é unha novidade, senón que se está a asentar.»
Porén, este asentamento trae consigo retos críticos. "Os produtos vexetais bos, de calidade, son moi caros", advirte Elisabeth. Esta barreira económica, sumada ás dúbidas sobre o valor nutricional dos ultraprocesados que enchen os supermercados, está a frear a moitos consumidores. Pero o problema non é só o peto, senón tamén a saúde. Santamaría observa con preocupación como a xestión autónoma da dieta, moitas veces guiada polo "ruído" das redes sociais, acaba provocando déficits de vitamina B12. "O feito de que os usuarios leven as dietas sen información agrava o medo a adentrarse no mundo do veganismo", sinala.
Álvaro Murillo tamén detecta na súa consulta carencias diarias de ferro, magnesio ou vitamina D, e apunta a que a solución non virá do márketing, senón da educación de base. Para el, o consumidor é hoxe máis crítico grazas á influencia da OMS e ao traballo de divulgadores, pero insiste en que para que o movemento madure son fundamentais as "campañas de educación e concienciación nutricional". Xa non abonda con que un produto leve a etiqueta de "vexetal"; o usuario agora esixe que sexa realmente nutritivo.
«Son fundamentais as campañas de educación nutricional»
Ambos expertos debuxan unha folla de ruta clara: o éxito da alimentación vexetal en España non pasa por encher os estantes de ultraprocesados caros, senón por volver á saúde como eixe central. Como suxire Santamaría, o futuro pide unha alimentación onde "o máis abundante sexan os alimentos de orixe vexetal que se poida", sempre desde unha base de información sólida que supere as modas pasaxeiras.
Máis aló da ensalada: a reclamación dunha oferta variada
Pablo, vexetariano dende hai 11 anos, non dubida ao compartir a súa experiencia cando se lle pregunta: “Si, nos últimos meses notei menos variedade de produtos vexetarianos na miña contorna”, explica con claridade, e engade que bota en falta substitutos de embutidos e pratos máis elaborados, que antes eran máis fáciles de atopar. A súa percepción alíñase co 53% das respostas dunha enquisa, realizada de forma anónima a persoas con distintas dietas, que indican unha diminución na oferta, fronte ao 47% de enquisados non nota a desaparición.
Cando se lle pregunta polos establecementos onde percibe esa redución, Pablo apunta directamente aos supermercados e restaurantes: “Alí é onde se nota máis, porque faltan opcións variadas e non só ensaladas”, di, unha queixa que se respalda en moitas respostas da enquisa, onde estes espazos son os máis citados para a falta de produtos concretos como hamburguesas vexetais ou alternativas similares ao polo e se reclaman máis opcións nas cartas dos restaurantes e nos menús do día.
«Faltan opcións variadas, non só ensaladas»
Ademais, Pablo explica que esa escasez afectou os seus hábitos: “Si, quedei sen alimentos que antes utilizaba”, confesa, e culpa en parte das decisións das empresas, sospeitando que non lles resulta beneficioso fronte a outro tipo de dietas. A enquisa amosa que un bo número de participantes comparte esa visión, con dificultades para atopar variedade e un desexo xeral de melloras como prezos máis baixos ou maior oferta local.
Conclusión: o espertar do realismo alimentario
En definitiva, o espellismo verde non está morrendo, senón madurando a golpe de realidade. O que semella unha recesión é, en esencia, unha purga de mercado: caen os ultraprocesados caros e o márketing baleiro para dar paso a un consumidor máis crítico e aforrador.
Como apuntan os expertos e confirman usuarios como Pablo, o sector enfróntase ao reto de superar a barreira do prezo e o ruído das redes sociais. O futuro da alimentación vexetal en España xa non depende de parecer moderno, senón de ser accesible, nutritivo e honesto. A era da experimentación deu paso á era da transparencia; o movemento non desaparece, simplemente aprende que, para quedar, a saúde e o peto deben ir da man.
